Vrijbos

Het huidige Vrijbos is slechts een klein deel van het historische Bos van Houthulst. In de vroege middeleeuwen strekte het bos zich over duizenden hectaren uit. Door ontginningen werd het geleidelijk kleiner en aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog bleef nog ongeveer 1.000 hectare over.

Vandaag telt het bos ongeveer 370 hectare. Een groot deel daarvan is militair domein, waardoor alleen de openbare zones vrij toegankelijk zijn. Toch kun je er gemakkelijk een korte lus maken via kleine dreven en bospaden.

In het bos liggen ook verschillende poelen. Oude bronnen vermelden dat hier al in de middeleeuwen vijvers werden aangelegd, maar een deel van de huidige laagtes en poelen hangt ook samen met het zwaar beschoten oorlogslandschap.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog lag Houthulst achter de Duitse frontlijn. Het Vrijbos werd uitgebouwd tot een groot, goed gecamoufleerd logistiek gebied. Een netwerk van spoorlijnen, emplacementen en smalspoor doorkruiste het bos. Er kwamen opslagplaatsen voor munitie en materiaal, oefenterreinen, schietstanden, begraafplaatsen en observatieposten.

Tot 1917 bleef het bos relatief beschermd in vergelijking met de voorste loopgraven. Daarna kwam het steeds zwaarder onder geallieerd artillerievuur te liggen. Historische beschrijvingen spreken uiteindelijk over een 'vulkanisch maanlandschap'.

Tijdens het geallieerde Eindoffensief van 28 september 1918 werd het bos een belangrijk doelwit. Belgische troepen van de 7de Infanteriedivisie drongen vanuit verschillende richtingen het bos binnen. Tegen de middag was het grootste deel veroverd, maar de gevechten en verliezen bleven zwaar.

Na de oorlog was het bos vrijwel volledig vernield. In de jaren 1920 werd het ontmijnd en slechts gedeeltelijk opnieuw aangeplant.

Aan de rand van het bos ligt de Belgische militaire begraafplaats van Houthulst. Ze werd na de oorlog aangelegd als verzamelbegraafplaats voor militairen die niet door hun familie naar hun woonplaats werden overgebracht.

Vandaag liggen hier 1.722 Belgische graven. De begraafplaats herdenkt 1.230 geïdentificeerde en 493 ongeïdentificeerde Belgische militairen. Het merendeel van de geïdentificeerde doden sneuvelde in 1918, vooral tijdens het Eindoffensief.

Achteraan staan bovendien 81 Italiaanse grafkruisen voor 74 geïdentificeerde en 7 ongeïdentificeerde Italiaanse krijgsgevangenen. Zij werden door het Duitse leger als arbeidskrachten ingezet, onder meer in de havens van Roeselare en Izegem en bij spoorwegwerken.

De stervormige aanleg en de ligging aan de bosrand maken dit een van de meest herkenbare Belgische militaire begraafplaatsen in de Westhoek.

Aan de noordelijke kant van het Vrijbos ligt het Rotsebos met de Lourdesgrot. De grot werd rond 1880 opgericht door mevrouw Cassiers ter ere van Onze-Lieve-Vrouw van Lourdes. Sommige bronnen vermelden zelfs 1873, waardoor ze mogelijk tot de oudste Lourdesgrotten van België behoort.

Ook dit deel van Houthulst werd door de Eerste Wereldoorlog getroffen. Volgens de erfgoedinventaris werd het Rotsebos met de grot waarschijnlijk grotendeels vernield en na de oorlog opnieuw opgebouwd. Later kwamen er langs de paden ook verschillende kleine kapellen bij.

Het contrast met de militaire geschiedenis van het Vrijbos is groot. Op korte afstand van de voormalige Duitse depots en het militaire kerkhof wandel je hier opnieuw door een rustig stukje bos rond een plaats die al generaties als bedevaartsoord wordt gebruikt.